به خاطر نقصان ، موقعى كه تمام معرّف را شامل نمىگردد . و چنان‌كه فلاسفهء مدرسى گفته‌اند : تعريف جامع و مانعى نيست ، « 1 » و به‌گونه‌اى كه ممكن است بگوييم حكمت قرآنى در اين موضوع از شكل جامع فاصله دارد ، درحالىكه دانستى چگونه آنجايى كه بايد توقّف كند ، توقّف مىكند . و نيز گامى جلوتر بگذاريم و به حالتى بنگريم كه هر دو نظريّه ( حكمت قرآنى و اخلاق ارسطويى ) در رساندن به حدّ اعتدال در آن حالت اتّفاق دارند ، در چه موردى اين اعتدال تجسّم مىيابد ؟ در اينجا نيز پاسخ هريك از دو نظريّه اندكى اختلاف دارد . زيراكه فيلسوف ما ( ارسطو ) به برخى از عموميّات صرف ، به اين نحو بسنده مىكند و پاسخى كه در نهايت براى هريك از موارد بيان مىكند و مطلق اهتمام را به تعريف مقصود ، از اين حدّ وسط ممتاز وامىگذارد . به راستى او فقط ما را به ابزار تعريف راهنمايى مىكند ! و مىگويد : « بايد ما اعمالمان و احساساتمان را در لحظهء مناسب براساس وسائل قانع‌كننده ، هرجا كه فرد شايسته‌اى پيدا شد و به منظور اهداف شايسته با موقعيّتى بايسته ابراز كنيم » . « 2 » بسيار مهم است ، ولى اين « مناسب - قانع‌كننده - مساعد » چيست ؟ در حقيقت راهنماى همهء اين‌ها به‌طور قطع همان عقل سليم است . و هم‌چنين معيار فضيلت غير قابل ادراك براى تودهء مردم مىماند و به‌طور كلّى در ذهن فيلسوف نهفته است . و مثال بخشندگى و كرم را در نظر بگيريم ، آنجا كه ارسطو مىگويد : « دشوارى اين مطلب آن است كه بدانيم به چه كسى ببخشيم ؟ و چقدر ببخشيم ؟ و چه وقت ؟ و براى چه ؟ و به چه روشى ؟ از اين‌روست كه استفادهء خوب از ثروت كم اتّفاق مىافتد . . . و بر كسى كه مىخواهد اعتدال را رعايت كند ، لازم است كه از آنچه باعث دور شدن او از حدّ اعتدال است ، دورى كند . . . و

--> ( 1 ) - به راستى شرايطى را كه خود فلاسفه ، به‌ويژه ارسطوئيان براى معرّف مقرّر داشته‌اند ، گويا در بخش اخلاق فراموش كرده‌اند ، حكيم سبزوارى مىگويد : « مساويا صدقا يكون اوضحا - اما ترى سمّى قولا شارحا » . ، معرّف بايد با معرّف از نظر مصداق برابر باشد - نه كم و نه زياد - زيرا اگر نباشد ، جامع و مانع نخواهد بود و هم‌چنين بايد اوضح و اجلاى از معرّف باشد ، ( چون تعريف به اخفى جايز نيست ) ، مگر نه اين است كه معرّف را قول شارح گفته‌اند ( تا معرّف خود را بازگو كند ! ) - م . ( 2 ) - ر ك : Ari . Stote , ethique , Livre Il , ch . VI . / در فصل 6 .